Kişiye Özel Çalışma Programı: 5 Adım

Sınava hazırlık sürecinde öğrencilerin en çok ihtiyaç duyduğu konulardan biri düzenli ve planlı çalışmaktır. Bu yüzden pek çok aile işe internetten hazır bir program bularak ya da başarılı bir arkadaşın programını örnek alarak başlar. Oysa burada gözden kaçan önemli bir soru var: Her öğrenciye aynı program uyar mı, yoksa her çocuğun kişiye özel çalışma programı mı olmalı?

Kısa cevap: Hayır, aynı program herkese uymaz. Çünkü her öğrencinin akademik seviyesi, derslerdeki eksikleri, çalışma alışkanlıkları, günlük yaşamı ve hedefleri birbirinden farklıdır. Bu nedenle bir öğrenci için verimli olan bir program, başka bir öğrencide aynı sonucu vermeyebilir.

Bu rehberde önce aynı programın neden herkese uymadığını, iki örnek öğrenci üzerinden farkın nasıl ortaya çıktığını ve programı ne zaman değiştirmeniz gerektiğini bulacaksınız. Ayrıca evde hemen uygulayabileceğiniz 5 adımlık bir hazırlık yöntemi de yazının merkezinde yer alıyor.

Kişiye Özel Çalışma Programı Neden Gerekli?

Hazır bir çalışma programı genellikle “ortalama bir öğrenci” düşünülerek hazırlanır. Ancak sınıfta ortalama öğrenci yoktur. Örneğin aynı sınıftaki iki öğrenci, aynı derste bambaşka noktalarda olabilir. Biri konuyu henüz kavramamışken diğeri yalnızca hız kazanmaya ihtiyaç duyabilir.

Bu yüzden programı belirleyen şey sınıf düzeyi ya da sınavın adı değil, öğrencinin bugünkü durumudur. Kısacası iyi bir kişiye özel çalışma programı beş farkı hesaba katar: akademik seviye, konu eksikleri, çalışma alışkanlıkları, günlük yaşam düzeni ve hedef.

Aşağıdaki tablo, hazır bir programla öğrenciye göre kurulan bir programın aynı öğelere nasıl farklı baktığını gösteriyor.

Elbette öğrencinin bugünkü durumunu doğru okumak, bu sürecin ilk şartıdır. Notların ve netlerin arkasındaki hikayeyi görmek için öğrenciyi tanımak yazımızdaki gözlem önerilerinden yararlanabilirsiniz.

Kişiye Özel Çalışma Programı Bir Öğrenme Stili Etiketi Değildir

Kişiye özel program denince akla ilk gelen konulardan biri öğrenme tercihleridir. Görsel, işitsel ya da hareket ederek öğrenme gibi tercihler, yöntemleri çeşitlendirmek için faydalı bir ipucu olabilir. Bu konuyu öğrenme stilleri yazımızda ayrıntılı olarak ele aldık.

Öte yandan araştırmalar, programı yalnızca tek bir stil etiketine göre kurmanın başarıyı artırdığını göstermiyor. Pashler ve arkadaşlarının kapsamlı incelemesi, öğretimi öğrencinin tercih ettiği stile uydurmanın öğrenmeyi güçlendirdiğine dair yeterli kanıt bulamadı (Pashler ve ark., 2008). Bu yüzden kişiselleştirmenin temeli bir etiket değil, öğrencinin seviyesi, eksikleri ve yaşam koşulları olmalıdır.

Konu Eksiği mi, Soru Pratiği mi? İki Öğrenci, İki Farklı Program

Örnek olarak matematikte zorlanan iki 8. sınıf öğrencisi düşünelim. İkisinin de son denemedeki matematik neti aynı olsun. İlk bakışta ikisine de “daha çok soru çöz” demek mantıklı görünür. Ancak yanlışları incelediğinizde tablo değişir.

Öğrenci A, kesirler ve üslü ifadeler konularını henüz tam kavramamış. Yani yanlışlarının çoğu kuralı bilmemekten kaynaklanıyor. Öğrenci B ise konuları biliyor, fakat süreye yetişemiyor ve dikkatsizlik hataları yapıyor. Dolayısıyla bu iki öğrenciye aynı programı uygulamak birinin eksiğini kapatmaz, diğerinin vaktini de boşa harcar.

Aşağıdaki tablo, aynı derste iki öğrencinin haftasının nasıl farklı görünebileceğini gösteriyor.

İki Programın Ortak Noktası: Kendini Sınama ve Aralıklı Tekrar

Dikkat ederseniz iki programda da aynı iki güçlü teknik yer alıyor: kendini sınama ve aralıklı tekrar. Nitekim Dunlosky ve arkadaşları on öğrenme tekniğini karşılaştırdı ve en yüksek fayda puanını bu iki tekniğe verdi (Dunlosky ve ark., 2013). Buna karşılık yeniden okuma ve altını çizme gibi alışkanlıklar aynı incelemede düşük fayda grubunda kaldı.

Aslında fark, tekniklerin dozunda ve sırasındadır. Öğrenci A önce konuyu öğrenir, sonra az sayıda soruyla kendini sınar. Öğrenci B ise tam tersine doğrudan bol ve zamanlı soru pratiğine geçer. Kendini sınamanın yolunu aktif hatırlama yöntemi rehberimizde adım adım anlattık. Bir öğrencinin hangi gruba girdiğini anlamak için de yanlışları türüne göre ayırmak gerekir. Bu amaçla deneme analizi yazımızdaki tabloyu kullanabilirsiniz.

Gerçekçi Bir Program Okulu, Dinlenmeyi ve Uykuyu Hesaba Katar

Bir çalışma programının en sık yaşadığı sorun, kağıt üzerinde kusursuz görünüp hayatta tutmamasıdır. Mesela okuldan 16.00’da dönen, haftada iki gün kursa giden ve akşam yemeğini ailesiyle yiyen bir öğrenci için günde altı saatlik bir plan gerçekçi değildir. Üstelik uygulanması mümkün olmayan yoğun bir program, öğrencinin motivasyonunu artırmak yerine zamanla çalışma isteğini azaltabilir.

Gerçekten de insanların bir işin ne kadar süreceğini tahmin ederken iyimser davrandığını uzun zamandır biliyoruz. Buehler, Griffin ve Ross’un çalışmasında üniversite öğrencileri bitirme tezlerini ortalama 33,9 günde tamamlayacaklarını tahmin etti. Tezler ise ortalama 55,5 günde bitti ve öğrencilerin yalnızca yaklaşık %30’u kendi tahmin ettiği sürede işini tamamladı (Buehler ve ark., 1994). Araştırmacılar bu eğilime planlama yanılgısı diyor.

Aynı şekilde bu yanılgı ders programlarında da sık görülür. Öğrenci bir konunun bir saatte biteceğini düşünür, ancak konu iki saat sürer ve haftanın geri kalanı kayar. Bu nedenle programa baştan küçük boşluklar, yani tampon zamanlar koymak gerekir.

Ayrıca dinlenme ve uyku da programın bir parçasıdır, programdan arta kalan zaman değildir. ABD Ulusal Uyku Vakfı’nın uzman paneli, 6 ile 13 yaş arası çocuklar için günde 9 ile 11 saat, 14 ile 17 yaş arası gençler için 8 ile 10 saat uyku öneriyor (Hirshkowitz ve ark., 2015). Özellikle gece yarısına kadar süren bir program, ertesi günün okul verimini de düşürür.

Örnek: Bir Hafta İçi Gününün Zaman Bütçesi

Gerçekçi bir program, önce günün zaman bütçesini çıkarır. Aşağıdaki tablo, okul dışında kursa gitmeyen bir 8. sınıf öğrencisinin hafta içi gününe örnek veriyor.

Kuşkusuz bu hesap her öğrencide farklı çıkar. Kursa giden, spor yapan ya da okula uzaktan gelen bir öğrencinin kullanabileceği zaman daha azdır. Sınıf düzeyine göre ortalama süreleri merak ediyorsanız ders çalışma süresi yazımıza göz atabilirsiniz. Orada da vurguladığımız gibi uzun saatler çalışmak her zaman verimli çalışmak anlamına gelmez. Önemli olan, öğrencinin sürdürebileceği, gerçekçi ve hedeflerine uygun bir çalışma düzeni kurmaktır. Oturumlar arasındaki dinlenme düzeni için ise ders çalışırken mola rehberimiz yol gösterebilir.

Kişiye Özel Çalışma Programı Nasıl Hazırlanır? 5 Adım

Kişiye özel ders çalışma programı hazırlamak için uzun formlara ya da karmaşık uygulamalara gerek yok. Aşağıdaki beş adımı bir kağıt ve kalemle bile uygulayabilirsiniz. Önemli olan sırayı korumaktır: önce durum, sonra zaman, en son plan.

1. Öğrencinin Bugünkü Durumunu Çıkarın

Programın başlangıç noktası, öğrencinin hangi derste nerede olduğudur. Her şeyden önce son karne notlarını, deneme sonuçlarını ve öğretmen geri bildirimlerini bir araya getirin. Ardından her ders için tek bir soru sorun: Bu derste sorun konu bilgisi mi, soru pratiği mi, yoksa süre mi?

Bu teşhis aşamasını çocuğun ihtiyacını belirlemek rehberimizde ayrıntılı olarak anlattık. Program yazmaya geçmeden önce o yazıdaki ihtiyaç alanlarına göz atmanız işinizi kolaylaştırır.

2. Haftalık Zaman Bütçesini Yazın

Haftanın her günü için okul, kurs, yol, uyku, yemek ve dinlenme saatlerini işaretleyin. Geriye kalan süre, programın kullanabileceği gerçek zamandır. Ancak bu süreyi tamamen doldurmayın. Bunun için yukarıdaki örnekte olduğu gibi her güne küçük bir tampon zaman bırakın.

Bunun yanında haftada en az bir günü daha hafif tutmak programın sürdürülebilirliğini artırır. Hatta öğrenci bu günü hafta içinde kayan işleri telafi etmek için de kullanabilir.

3. Öncelikleri İhtiyaca Göre Dağıtın

Her derse eşit süre ayırmak adil görünür ama verimli değildir. Süreyi, öğrencinin en çok ihtiyaç duyduğu ders ve konuya göre dağıtın. Konu eksiği olan derste konu çalışmasına ve kısa tekrarlara, pratik eksiği olan derste ise zamanlı soru çözümüne ağırlık verin.

Diğer taraftan güçlü olduğu dersleri de programdan tamamen çıkarmayın. Çünkü haftada birkaç kısa tekrar, bu derslerdeki bilgiyi korumaya yeter. Sayısal ve sözel derslerin farklı yöntemler isteyebileceğini sayısal ve sözel derslere nasıl çalışılmalı yazımızda ele aldık.

4. Planı “Ne Zaman, Nerede, Ne” Cümlesiyle Yazın

“Bu hafta matematik çalışacağım” gibi genel bir niyet, genellikle uygulamaya dönüşmez. Bunun yerine her çalışmayı zamanı, yeri ve işi belli olan bir cümleyle yazın. Örneğin: “Salı 17.30’da çalışma masamda kesirlerden 15 soru çözeceğim.”

Psikologlar bu tür planlara uygulama niyeti diyor. Gollwitzer ve Sheeran, 94 araştırmayı bir araya getiren meta analizlerinde bu yöntemin hedefe ulaşmayı orta ile güçlü düzeyde desteklediğini buldu (Gollwitzer ve Sheeran, 2006). Meta analiz, çok sayıda araştırmanın sonuçlarını birleştiren bir inceleme türüdür.

Plan cümlesi formülü: Gün ve saat + yer + ders + somut görev. Örnek: “Perşembe 18.00’de mutfak masasında fen bilimleri dersinden basınç konusunu özetleyip 10 soru çözeceğim.”

5. Programı Öğrenciyle Birlikte Hazırlayın

Öğrencinin hiç söz hakkı olmadığı bir program, ona çoğu zaman dışarıdan verilmiş bir görev listesi gibi gelir. Oysa birkaç küçük seçim hakkı bile programı sahiplenmesini kolaylaştırabilir. “Bugün önce matematik mi, fen mi?” ya da “Tekrarı akşam yemeğinden önce mi yapalım, sonra mı?” gibi sorular bunun için yeterlidir.

Patall, Cooper ve Robinson’un 41 araştırmayı inceleyen meta analizi, seçim hakkı tanımanın iç motivasyonu, çabayı ve görev performansını artırdığını gösterdi. Etki çocuklarda yetişkinlere göre daha güçlüydü. Ayrıca art arda 2 ile 4 seçim sunulduğunda daha belirgin hale geldi (Patall ve ark., 2008).

Sınıf düzeyi yükseldikçe planlama görevini adım adım öğrenciye bırakın. Örneğin ilkokulda planı birlikte yapabilirsiniz. Ortaokulda öğrenci önce taslağı yazar, siz sonra gözden geçirirsiniz. Lisede ise öğrenci planı kendisi kurar ve siz yalnızca destek olursunuz. Bu sayede öğrencinin sorumluluk bilinci de gelişir. Günün daha geniş düzenini kurmak için evde öğrenme rutinleri yazımıza da bakabilirsiniz.

Çalışma Programı Ne Zaman ve Nasıl Değişmeli?

Çalışma programını öğrencinin gelişimine göre güncellemek, en az programı hazırlamak kadar önemlidir. Öğrencinin bir dersteki eksikleri zamanla azalabilir, farklı bir derste yeni ihtiyaçlar ortaya çıkabilir. Ayrıca sınav tarihi yaklaştıkça çalışma öncelikleri değişir.

Bu nedenle çalışma programını değişmez bir liste olarak değil, öğrencinin gelişimine göre şekillenen bir yol haritası olarak görmek gerekir. Yine de her küçük aksaklıkta programı baştan yazmak doğru değildir. Büyük bir değişiklikten önce programı en az iki hafta uygulamak, neyin işe yarayıp neyin yaramadığını görmek için genellikle yeterlidir.

Peki programı değiştirme zamanının geldiğini nasıl anlarsınız? Aşağıdaki işaretler size yol gösterebilir.

Genel olarak bu işaretleri yakalamak için haftada bir kısa ve düzenli bir konuşma yeterlidir. Bu konuşmayı nasıl yapacağınızı çocuğun eğitim süreci takibi yazımızda dört soruluk bir yöntemle anlattık.

Sınav Yaklaştıkça Kişiye Özel Çalışma Programı Nasıl Değişir?

Sınav tarihi yaklaştıkça programın ağırlık merkezi de kayar. Aşağıdaki tablo, LGS ya da YKS gibi bir sınava hazırlanan öğrenci için genel bir çerçeve sunuyor.

Bu dönemler her öğrenci için aynı anlama gelmez. Örneğin konu eksiği fazla olan bir öğrenci, deneme ağırlıklı döneme daha geç geçebilir. Son dönem için ayrıntılı öneriler LGS’ye 2 ay kala yazımızda yer alıyor.

Kişiye Özel Çalışma Programı: Velinin ve Eğitim Koçunun Rolü

Veli, programın denetçisi değil destekçisidir. Programı her akşam satır satır kontrol etmek, öğrencinin sorumluluğu üstlenmesini zorlaştırır. Bu yüzden haftada bir kez birlikte bakmak ve “Bu hafta seni en çok ne zorladı?” diye sormak daha etkilidir.

Programı başka bir öğrencinin programıyla karşılaştırmaktan da kaçının. “Arkadaşın günde 100 soru çözüyor” cümlesi, iki öğrencinin farklı ihtiyaçlarını görmezden gelir. Kıyaslamanın çocuk üzerindeki etkilerini çocuklarda kıyaslama yazımızda ele aldık.

Programı kurmak ve güncellemek bazen ailenin tek başına yönetemeyeceği kadar teknik bir iş olabilir. Hangi konuya önce başlamak gerektiğine karar vermek alan bilgisi ister. Bu noktada bir eğitim koçu, öğrencinin seviyesini belirler, programı onunla birlikte kurar ve haftalık takiple günceller. Koçluk sürecinin nasıl işlediğini eğitim koçu nedir rehberimizde bulabilirsiniz.

Küçük gruplarda öğretmenin her öğrenciyi daha yakından izleyebildiğini de küçük gruplarda eğitim yazımızda anlattık. Türkiye Derste’nin eğitim koçluğu programı da öğrencinin hedef belirleme ve planlama sürecine düzenli görüşmelerle eşlik eder.

Sıkça Sorulan Sorular

Her öğrenciye aynı çalışma programı uygulanabilir mi?

Genellikle hayır. Öğrencilerin seviyesi, konu eksikleri, günlük düzeni ve hedefleri farklı olduğu için aynı program herkese aynı sonucu vermez. Elbette hazır programlar bir başlangıç fikri verebilir. Ancak programı öğrencinin ihtiyaçlarına göre uyarlamak gerekir.

Kişiye özel çalışma programı nedir?

Kişiye özel çalışma programı, öğrencinin bugünkü seviyesini, eksik konularını, okul ve dinlenme saatlerini ve hedeflerini temel alan haftalık bir plandır. Ders dağılımı, soru sayısı, oturum süresi ve tekrar düzeni öğrenciden öğrenciye değişir. Öğrenci geliştikçe program da onunla birlikte değişir.

Hazır ders çalışma programı şablonları işe yarar mı?

Şablonlar, haftayı bölmek ve görsel bir düzen kurmak için kullanışlıdır. Ancak içlerindeki ders ve süre dağılımı başka bir öğrenciye göre yapılmıştır. Bir şablon kullanacaksanız günleri ve süreleri öğrencinin okul saatlerine, eksiklerine ve dinlenme ihtiyacına göre yeniden doldurun.

Kişiye özel çalışma programı ne sıklıkla güncellenmeli?

Programa haftada bir kısa bir göz atmak genellikle yeterlidir. Büyük değişiklikler için ise programı en az iki hafta uygulayıp sonuçlara bakın. Bir dersteki eksik kapandığında, yeni bir eksik ortaya çıktığında ya da sınav dönemi değiştiğinde programı mutlaka yenileyin.

Program sürekli yarım kalıyorsa ne yapmalı?

Bu durum çoğunlukla programın öğrencinin gerçek zamanına göre fazla yüklü olduğunu gösterir. Günlük görev sayısını azaltın, her güne tampon zaman ekleyin ve oturumları kısaltın. Küçük ama her gün tamamlanan bir program, büyük ama yarım kalan bir programdan çok daha fazla işe yarar.

LGS ve YKS hazırlığında program farklı mı olmalı?

Evet. Sınavların içeriği, süresi ve hazırlık takvimi farklı olduğu için ders dağılımı da farklılaşır. Üstelik aynı sınava hazırlanan iki öğrencinin programı bile seviyelerine göre değişir. Sınav türüne göre grup derslerimizi LGS hazırlık ve YKS hazırlık sayfalarımızda inceleyebilirsiniz.

Sonuç: Doğru Program Öğrenciyi Zorlamaz, Destekler

Her öğrenciyi aynı programa uydurmaya çalışmak yerine, öğrencinin ihtiyaçlarını ve mevcut durumunu göz önünde bulundurarak kişiselleştirilmiş bir çalışma planı oluşturmak daha sağlıklı bir yaklaşımdır. Kısacası kişiye özel çalışma programı, öğrencinin bugününden yola çıkar ve onunla birlikte gelişir.

Çünkü başarı yalnızca öğrencinin kaç saat çalıştığına değil, nasıl, ne kadar verimli ve ne kadar sürdürülebilir çalıştığına da bağlıdır.

Her öğrencinin öğrenme süreci farklıdır. Bu nedenle doğru çalışma programı, öğrenciyi zorlayan değil, öğrencinin hedeflerine ulaşmasını destekleyen programdır.